Een andere soort vergeetachtigheid
Een man van 58 zit aan de ontbijttafel en vraagt voor de derde keer of hij al gegeten heeft. Het bord voor hem is leeg. Tien minuten geleden heeft een begeleider naast hem gezeten. Maar het ontbijt is weg — niet uit zijn maag, maar uit zijn geheugen. Alsof het nooit heeft plaatsgevonden.
Het syndroom van Korsakoff is een vorm van hersenbeschadiging die wordt veroorzaakt door een langdurig tekort aan vitamine B1, meestal als gevolg van jarenlang overmatig alcoholgebruik. Anders dan bij de meeste vormen van dementie begint het niet sluipend — het ontstaat vaak relatief plotseling, na een periode van acute verwardheid die bekend staat als het Wernicke-syndroom.
Het meest kenmerkende symptoom is een ernstige stoornis in het kortetermijngeheugen. Nieuwe informatie wordt niet of nauwelijks opgeslagen. Iemand met Korsakoff kan een gedetailleerd gesprek voeren over zijn jeugd, maar weet vijf minuten later niet meer dat het gesprek heeft plaatsgevonden.
Korsakoff is geen dementie — maar het lijkt er wel op
In de dagelijkse zorg worden mensen met Korsakoff vaak op dezelfde afdelingen geplaatst als mensen met dementie. Begrijpelijk — de zorgbehoefte overlapt. Maar er zijn belangrijke verschillen.
Het geheugen voor het verleden is vaak intact. Waar iemand met Alzheimer langzaam ook oude herinneringen verliest, kan iemand met Korsakoff zich het verleden vaak goed herinneren. Het probleem zit in het opslaan van nieuwe informatie, niet in het ophalen van oude.
Andere cognitieve functies zijn vaak relatief behouden. Taalvaardigheid, logisch denken en sociale vaardigheden blijven vaak intact, zeker in vergelijking met dementie. Dit maakt dat mensen met Korsakoff soms onderschat worden — ze klinken helder en competent, maar missen het geheugen om nieuwe afspraken na te komen.
Het verloop is anders. Dementie is progressief — het wordt altijd erger. Bij Korsakoff kan de situatie stabiliseren en in sommige gevallen zelfs gedeeltelijk verbeteren, mits de persoon stopt met alcoholgebruik en goede zorg ontvangt. Dat maakt revalidatie en training bij Korsakoff relevanter dan bij veel vormen van dementie.
Waarom dit ertoe doet voor activiteitenbegeleiders: Iemand met Korsakoff heeft een ander profiel dan iemand met Alzheimer. De cognitieve mogelijkheden zijn vaak groter dan je op het eerste gezicht denkt. Dat vraagt om activiteiten die niet te makkelijk zijn, maar die wel rekening houden met de geheugenstoornis.
De dagelijkse uitdaging
Een vrouw van 63 met Korsakoff weet niet meer dat ze vanmorgen al heeft gedoucht. Ze weet niet meer dat haar zoon gisteren op bezoek was. Maar vraag haar naar de straat waar ze opgroeide, en ze beschrijft elk huis, elke buurvrouw, elke geur uit de bakkerij op de hoek.
Voor zorgprofessionals is de omgang met mensen met Korsakoff een dagelijkse balans. Aan de ene kant is het frustrerend — voor de bewoner én voor de begeleider — om dezelfde informatie steeds opnieuw te moeten geven. Aan de andere kant zijn er verrassend veel momenten van contact en helderheid.
De sleutel is structuur en herhaling. Vaste routines, vaste plekken, vaste tijden. Niet omdat het saai is, maar omdat het veiligheid biedt. Wanneer de omgeving voorspelbaar is, neemt de onzekerheid af. En wanneer de onzekerheid afneemt, is er ruimte voor andere dingen — een gesprek, een activiteit, een moment van plezier.
Cognitieve training bij Korsakoff
Lange tijd was de aanname dat bij Korsakoff weinig te trainen viel. De schade was aangericht, het geheugen was beschadigd, en daar was weinig aan te doen. Die opvatting begint te verschuiven.
Recent onderzoek laat zien dat gamification-gebaseerde cognitieve training haalbaar en veelbelovend is bij deze doelgroep. De nadruk ligt niet op het herstellen van het geheugen — dat is niet realistisch — maar op het versterken van functies die wél intact zijn: aandacht, concentratie, probleemoplossend vermogen en reactiesnelheid.
Wat daarbij opvalt: de motivatie om te trainen is bij mensen met Korsakoff vaak hoger dan verwacht. Juist omdat andere cognitieve functies relatief intact zijn, kunnen zij de spellen begrijpen, de uitdaging waarderen en plezier beleven aan een goede score. Sterren en trofeeën werken — niet ondanks de aandoening, maar juist omdat de beloning direct en zichtbaar is.
De kern: Cognitieve training bij Korsakoff gaat niet over het repareren van wat kapot is. Het gaat over het inzetten van wat er wél is — en daar zijn vaak meer mogelijkheden dan je denkt.
Wat dit betekent in de praktijk
Voor instellingen die werken met mensen met Korsakoff — of het nu gaat om gespecialiseerde Korsakoff-afdelingen, GGZ-instellingen of verpleeghuizen met een gemengde populatie — zijn er een paar praktische overwegingen.
Het niveau moet hoger liggen dan bij gevorderde dementie. Mensen met Korsakoff zijn cognitief vaak sterker dan hun geheugenstoornis doet vermoeden. Activiteiten die te eenvoudig zijn, worden als betuttelend ervaren. Een adaptief systeem dat het niveau automatisch aanpast, voorkomt dat probleem.
Korte sessies werken beter dan lange. Door de concentratieproblemen die bij Korsakoff voorkomen, is een sessie van tien tot vijftien minuten effectiever dan een uur achter elkaar. Meerdere korte momenten verspreid over de dag zijn ideaal.
Herhaling is geen probleem — het is een kans. Omdat de persoon zich de vorige sessie niet herinnert, is elke sessie weer nieuw. Dat wat bij andere doelgroepen een risico is — "dit heb ik al gedaan" — is bij Korsakoff juist een voordeel. Het programma voelt elke keer weer fris.